Тератоген — кош бойлуулук учурунда эне аркылуу түйүлдүктүн өрчүшүн бузуучу ар кандай фактор же каражат. Тератогендерге мисал катары уулуу химиялык заттарды, радиация нурларын, вирустарды, алкоголдук ичимдиктерди, тамеки чегүүнү, айрым зыяндуу дарыларды жана башка көптөгөн нерселерди келтирүүгө болот.
Кээ бир тератогендер башкаларына караганда күчтүүрөөк таасир этет. Тератогендин канчалык зыяндуу экени бир нече факторлордон көз каранды, анын ичинде:
- Түрү: айрым тератогендер, анын ичинде спирт ичимдиктери жана тамеки чегүү өрчүп жаткан түйүлдүккө башка каражаттарга караганда көбүрөөк зыян келтирет;
- Өлчөмү: кош бойлуу адам тератогенди канчалык көп кабыл алса же ал каражат энеге канчалык көп таасир этсе, түйүлдүк үчүн да зыяны ошончолук өсөт;
- Таасир этүү узактыгы: кош бойлуулук учурунда тератогендик каражаттар канчалык узак убакыт колдонулса, анын балага таасири да ошончолук кооптуу болот;
- Таасир этүү убактысы: тератогендердин кош бойлуулуктун биринчи триместринде, анын ичинде 8-аптага чейин таасир этүү коркунучу жогору болот;
- Генетика: кээде кош бойлуу аялдын же ымыркайдын генетикасы эне менен баланы тератогендин таасиринен коргойт же анын таасирин азайтат.
Эмне үчүн тератоген жөнүндө билүү маанилүү?
Бардык ата-энелер тератоген эмне экендигин жана андан сактануу канчалык маанилүү экенин билиши зарыл, анткени кош бойлуулук учурунда тератоген таасир эткен учурдан баштап энеге да, балага да зыян келтириши мүмкүн. Мисалы, тамеки чегүү, спирт ичимдиктерин ичүү же радиация нурлары жана айрым уулуу химиялык заттардын энеге тийгизген таасири түйүлдүк үчүн да кооптуу болуп эсептелет жана бул кийинчерээк көптөгөн жагымсыз кесепеттерге алып келиши мүмкүн.
Ошону менен бирге, балдардагы тубаса кемтиктердин 4-5%ына тератогендер себеп болот. Мындай кемтиктерге spina bifida, таңдайдын жырыгы сыяктуу физикалык кемтиктерди, ошондой эле микроцефалияны (мээ менен баш сөөктүн нормалдуу өрчүбөй калышы), көрүү жана угуу менен байланышкан көйгөйлөрдү да мисал катары келтирүүгө болот. Тератогендер когнитивдик өнүгүүгө да таасирин тийгизиши мүмкүн. Мындан тышкары, спирт ичимдиктерин колдонгон же кош бойлуулук учурунда калкан сымал безинин оорусу дарыланбаган энеден төрөлгөн ымыркайлардын IQ деңгээли төмөнүрөөк болору аныкталган.
Кош бойлуулук учурунда тератогендердин коркунучун азайтуунун эң жакшы жолу — дарыгер менен кеңешпей туруп эч кандай дары-дармекти ичүүнү баштабоо же токтотпоо жана төмөнкү жагдайлардын алдын алуу:
- Ашыкча ысык. Жакузи, буу мончо же сауналарда узак убакыт калбоо;
- Табигый дары өсүмдүктөр менен дарылануу. Кош бойлуулук учурунда рецептсиз дары-дармектерди колдонууну баштоодон мурун дарыгериңиз менен кеңешиңиз. Табигый дары катары колдонулган каражаттар кош бойлуулук учурунда толук коопсуз болбошу да мүмкүн;
- Иондоштуруучу нурлар. Дарыгериңиз кош бойлуулук учурунда нурлануу (радиация) аркылуу текшерүү жүргүзүүдөн мурун, анын терс таасир этүү коркунучу аз экенине толук ынанышы керек. Рентген жана КТ текшерүүлөрүнүн көпчүлүгүндө түйүлдүккө тийген нурдун өлчөмү зыян келтире турган деңгээлден алда канча төмөн болот, ошондуктан дарыгер зарыл деп тапкан текшерүүдөн баш тартпаңыз;
- Токсоплазмоз. Токсоплазмоз — жакшы бышырылбаган эт, жуулбаган жашылча-жемиштер, топурак жана мышыктын заңы аркылуу жугуучу инфекция. Эгер кош бойлуу аялдардын үйүндө мышык болсо, алар мышыктын даараткана кутусуна мүмкүн болушунча жакындабашы зарыл.
Тератогендердин түрлөрү
Төмөнкү тератогендерден алыс болуу керек:
- Спирт ичимдиктери;
- Тамеки тартуу;
- Баңгизаттар;
- Кээ бир тыюу салынган дарылар;
- Айрым инфекциялар;
- Ден соолукка зыяндуу болгон ар кандай заттар.
Дарыгер менен кеңешүү
Болочок энелер кош бойлуулук учурунда тубаса кемтиктерге алып келиши мүмкүн болгон факторлор жөнүндө дарыгери менен кеңешиши зарыл. Дарыгерлер сизди кызыктырган бардык суроолоруңузга жооп берип, кош бойлуулук мезгилин коопсуз өткөрүүгө көмөктөшөт.
