Teratogen — hámiledarlıq waqtında ana arqalı balanıń rawajlanıwın buzatuǵın hár qanday faktor. Teratogenlerge mısal retinde záhárli ximiyalıq zatlar, radiaciya nurları, viruslar, spirtli ishimlikler, temeki shegiw, ayırım zıyanlı dáriler hám basqa da kóplegen faktorlardı keltiriw múmkin.
Ayırım teratogenler basqalarǵa qaraǵanda kúshlirek tásirge iye. Teratogenniń qanshelli zıyanlı ekenligi bir neshe faktorlarǵa baylanıslı, atap aytqanda:
- Túri: ayırım teratogenler, atap aytqanda, spirtli ishimlikler hám temeki shegiwdiń rawajlanıp atırǵan hámilege basqa faktorlarǵa qaraǵanda zıyanı kóbirek;
- Muǵdarı: hámiledar adam teratogendi qansha kóp tutınsa yamasa sol zat anaǵa qansha kóp tásir etse, hámile ushın da sonsha zıyanı artadı;
- Tásir etiw dawamlılıǵı: hámiledarlıq dáwirinde teratogen zatlardan qanshelli uzaq múddet paydalanılsa, onıń balaǵa tásiri de sonshelli qáwipli boladı;
- Tásir etiw waqtı: teratogenlerdiń hámiledarlıqtıń birinshi trimestrinde, atap aytqanda, 8-háptege shekem tásir etiw qáwipi kúshli boladı;
- Genetika: geyde hámiledar hayaldıń yaki náresteniń genetikası ana hám balanı teratogen tásirinen qorǵaydı yamasa onıń tásirin kemeytedi.
Ne ushın teratogen haqqında biliw áhmiyetli?
Barlıq ata-analar teratogen ne ekenligin hám olardan saqlanıw áhmiyetli ekenligin biliwi kerek, sebebi olar hámiledarlıq waqtında teratogen qabıl etilgen waqıttan baslap hám anaǵa, hám balaǵa zıyan jetkeriwi múmkin. Máselen, temeki shegiw, spirtli ishimliklerdi qabıl etiw yamasa radiaciya nurları hám ayırım záhárli ximiyalıq zatlardıń anaǵa tásiri hámile ushın da qáwipli esaplanadı hám bul keyinshelik kóplegen unamsız aqıbetlerge alıp keliwi múmkin.
Sonıń menen birge, baladaǵı tuwma kemisliklerdiń 4-5%-ine teratogenler sebep boladı. Bunday kemisliklerge spina bifida, tańlay jarıǵı sıyaqlı fizikalıq kemislikler, sonday-aq, mikrosefaliya (miy hám bas súyeginiń durıs rawajlanbaǵanlıǵı), kóriw hám esitiw menen baylanıslı mashqalalardı da mısal etip keltiriw múmkin. Teratogenler kognitiv rawajlanıwǵa da tásir etiwi múmkin. Bunnan tısqarı, spirtli ishimlikler ishetuǵın yamasa hámiledarlıq waqtında qalqan tárizli bez keselligi emlenbegen anadan tuwılǵan nárestelerdiń IQ dárejesi tómenirek ekenligi anıqlanǵan.
Hámiledarlıq dáwirinde teratogenler qáwpin azaytıwdıń eń jaqsı usılı — shıpaker menen másláhátlespey turıp hesh qanday dári-dármandı qabıl etiwdi baslamaw yamasa toqtatpaw hám tómendegi jaǵdaylardıń aldın alıw bolıp tabıladı:
- Hadden tıs ıssılıq. Jakuzi, puwxana yaki saunalarda uzaq waqıt bolmaw;
- Tábiyiy dárilik ósimlikler menen emleniw. Hámiledarlıq waqtında receptsiz dári-dármanlardı qabıl qılıwdı baslawdan aldın shıpakerińiz benen másláhátlesiń. Tábiyiy dárilik dep qollanılatuǵın ónimler hámiledarlıq dáwirinde tolıq qáwipsiz bolmawı da múmkin;
- Ionlastırıwshı nurlar. Shıpakerińiz hámiledarlıq waqtında radiaciya nurı arqalı tekseriwden aldın, onıń keri tásir etiw qáwpi azlaw ekenligine qatań isenim payda etiwi kerek. Kópshilik rentgen hám KT tekseriwlerinde hámilege túsetuǵın nur muǵdarı zıyan keltiretuǵın dárejeden ádewir tómen boladı, sonlıqtan shıpaker zárúr dep tapqan tekseriwden bas tartpań;
- Toksoplazmoz. Toksoplazmoz — jaqsı pisirilmegen gósh, juwılmaǵan miywe hám ovoshlar, topıraq hám pıshıq nájisi arqalı juǵatuǵın infekciya. Eger hámiledar hayallardıń úyinde pıshıq bolsa, olar pıshıqtıń hájetxana qutısına múmkinshiliginshe jaqınlaspawı zárúr.
Teratogen túrleri
Tómendegi teratogenlerden uzaǵıraq bolıw kerek:
- Spirtli ishimlikler;
- Sigaret shegiw;
- Narkotikler;
- Ayırım qadaǵan etilgen dáriler;
- Ayırım infekciyalar;
- Densawlıq ushın zıyanlı bolǵan hár qanday zatlar.
Shıpaker menen másláhátlesiw
Bolajaq analar hámiledarlıq waqtında tuwma nuqsanlarǵa alıp keliwi múmkin bolǵan faktorlar haqqında shıpakeri menen sáwbetlesiwi zárúr. Shıpakerler sizdi qızıqtırǵan hár qanday sorawlarıńızǵa juwap beredi hám de hámiledarlıq dáwirin qáwipsiz ótkeriwińizge kómeklesedi.
