Жүктілік скринингі — бұл құрсақтағы баланың дамуын тексеретін жоспарлы зерттеу. Қазақстанда оның мерзімдері нақты белгіленген: Денсаулық сақтау министрлігінің бұйрығында қай аптада не жасалатыны жазылған. Бұл мақалада жүктілік скринингі қашан жасалатынын, әр кезеңде не қаралатынын және нәтиже қауіп көрсетсе не болатынын жинақтадық.
Жүктілік скринингі деген не?
Скрининг — бұл ауру белгісі жоқ адамдарды жаппай тексеру. Мақсаты — қауіпті ерте байқау. Жүктілік кезінде скрининг арқылы дәрігерлер нәрестенің хромосомалық ауытқу қаупін бағалайды және оның мүшелерінің дұрыс дамып жатқанын тексереді.
Маңызды түсінік: скрининг диагноз қоймайды. Ол тек «қауіп жоғары ма, төмен бе» деген сұраққа жауап береді. Қауіп жоғары шықса, қосымша, нақтырақ зерттеулер тағайындалады.
Алдымен шатастырмаңыз: Қазақстанда екі түрлі скрининг бар
Интернетте «скрининг» деп іздегенде екі мүлдем бөлек нәрсе араласып кетеді:
- Жүктілік (пренатальды) скринингі — жүкті әйелдерге арналған. Осы мақала сол туралы.
- Ересектерге арналған профилактикалық скрининг — қатерлі ісік, қант диабеті, жүрек-қантамыр аурулары, глаукома бойынша, жасына қарай жүргізіледі. Бұл бөлек бағдарлама және оны бөлек бұйрық реттейді.
Бұл екеуінің мерзімдері де, тізімі де, нормативтік негізі де әртүрлі. «Скрининг тегін болады» немесе «жасына қарай скрининг» деген жаңалықтарды оқығанда — олар көбіне ересектерге арналған бағдарлама туралы екенін ескеріңіз.
Жүктілік скринингінің мерзімдері
Қазақстанда ультрадыбыстық зерттеу (УДЗ) скринингі үш рет жасалады. Мерзімдері бұйрықта дәл көрсетілген:
| Кезең | Мерзімі | Не қаралады |
|---|---|---|
| I скрининг | 11 апта 0 күн – 13 апта 6 күн (КТӨ 45–84 мм) | Мойын қыртысының қалыңдығы, мұрын сүйегі, құйымшақ-төбе өлшемі; қанға биохимиялық тест |
| II скрининг | 19 апта 0 күн – 21 апта 0 күн | Нәресте мүшелерінің анатомиялық құрылымы |
| III скрининг | 30 апта 0 күн – 32 апта 6 күн | Нәрестенің өсуі, жатыр ішіндегі жағдайы, плацента |
Бір нәрестелі жүктілікте зерттеуге 45 минут, көп нәрестелі жүктілікте 60 минут бөлінеді.
Скрининг мерзімдері жүктілік мерзіміне тікелей байланысты. Дәл аптаңызды білу үшін босану күні калькуляторын пайдаланыңыз, ал апталарды айға ауыстыру үшін — апта мен ай кестесін.
Бірінші триместр: біріктірілген тест
Бірінші скрининг — ең толығы. Ол екі бөліктен тұрады:
1. УДЗ маркерлері. Дәрігер мойын қыртысының қалыңдығын, мұрын сүйегінің ұзындығын және құйымшақ-төбе өлшемін өлшейді. Сондықтан КТӨ 45–84 мм аралығында болуы шарт — одан тыс мерзімде өлшемдер сенімсіз болады.
2. Қан анализі (сарысу маркерлері). Екі көрсеткіш анықталады: PAPP-A — жүктілікпен байланысты плазмалық ақуыз А, және бос β-ХГЧ — хориондық гонадотропиннің бос бета-бірлігі.
Қан УДЗ-дан кейін тапсырылады — ұсынылатын мерзім 1–3 күн ішінде. Реті маңызды: есеп УДЗ өлшемдеріне сүйенеді.
Жеке генетикалық қауіп есептелгенде мыналар да ескеріледі: анасының салмағы мен ұлты, темекі шегуі, қант диабетінің болуы, көп нәрестелі жүктілік.
Екінші триместрде қан тапсыру керек пе?
Жоқ. Бұл — ең жиі кездесетін шатасу.
Қазақстанның мемлекеттік бағдарламасында биохимиялық скрининг тек бірінші триместрде жүргізіледі. Екінші триместрде «үштік тест», АФП немесе эстриол сияқты қан анализдері қарастырылмаған — екінші скрининг тек УДЗ арқылы жасалады.
Кейбір клиникалардың сайттарында 16–21 аптада қан тапсыру керек деген ақпарат кездеседі. Ол мемлекеттік бағдарламаның талабы емес. Сізге қосымша анализ тағайындалса, оның не үшін керегін дәрігеріңізден нақтылап сұраңыз.
Нәтиже қауіп жоғары деп көрсетсе
Егер біріктірілген тест бойынша хромосомалық патологияның жеке генетикалық қаупі 1:150 және одан жоғары болса, әйел медициналық-генетикалық кеңеске жіберіледі.
37 жастан асқан әйелдер жас факторына байланысты генетикке тікелей жіберіледі.
Қажет болса, 21 апта 6 күнге дейін пренатальды консилиум өткізіледі. Ол нәрестенің хромосомаларын нақты тексеретін инвазивті зерттеу қажет пе, соны шешеді. Инвазивті зерттеулердің мерзімдері:
| Зерттеу | Мерзімі |
|---|---|
| Хорион бүрлерінің биопсиясы | 11 апта 0 күн – 14 апта 0 күн |
| Плацентоцентез | 14 апта 0 күн – 18 апта 0 күн |
| Амниоцентез | 16 апта 0 күн – 20 апта 0 күн |
| Кордоцентез | 20 апта 0 күн – 21 апта 0 күн |
Бұл зерттеулер міндетті емес — шешімді әйел дәрігермен ақылдаса отырып қабылдайды.
Есепке қашан тұру керек?
Жүктілікті 10 аптаға дейін тіркеу керек. Әйел медициналық ұйымға келген сол күні есепке тұрғызылуы тиіс.
Маңызды: ерте есепке тұру сақтандыру мәртебесіне қарамастан қамтамасыз етіледі. Яғни сақтандыруыңыз жоқ болса да, есепке тұрғызудан бас тартуға болмайды.
Скринингтің қаржыландырылу тәртібі уақыт өте өзгеруі мүмкін — нақты жағдайды өз емханаңыздан сұраңыз.
Нәресте туылғаннан кейінгі скрининг
Қазақстанда жаңа туған нәрестелерге неонатальды скрининг жасалады. Ол екі ауруды анықтауға бағытталған: фенилкетонурия (қандағы фенилаланин деңгейі бойынша) және туа біткен гипотиреоз (тиреотропты гормон деңгейі бойынша).
Қан алу мерзімі: шақталған нәрестелерде өмірінің 2–3 тәулігінде (25–72 сағат), шала туған нәрестелерде 7–14 тәулігінде. Қан тамақтандырудан кейін 3 сағат өткен соң алынады.
Интернетте неонатальды скрининг бірнеше ондаған ауруды қамтиды деген ақпарат кездеседі — ол басқа елдердің бағдарламалары туралы. Қазақстанның қолданыстағы ережесінде дәл осы екі ауру көрсетілген.
Сонымен қатар нәрестелерге аудиологиялық скрининг (естуін тексеру) жүргізіледі.
Нормативтік негіз
Жоғарыдағы мерзімдер мен тәртіп мына құжаттарда бекітілген:
- ҚР Денсаулық сақтау министрінің 2010 жылғы 9 қыркүйектегі № 704 бұйрығы «Скринингті ұйымдастыру қағидаларын бекіту туралы» (Әділет министрлігінде 2010 жылғы 15 қыркүйекте № 6490 болып тіркелген). Қағидалар 2021 жылғы 25 тамыздағы № ҚР ДСМ-91 бұйрығымен жаңа редакцияда жазылған, кейін 2025 жылғы 21 ақпандағы № 12 және 2025 жылғы 21 тамыздағы № 82 бұйрықтарымен өзгертілген.
- ҚР ДСМ-нің 2022 жылғы 21 маусымдағы № ҚР ДСМ-54 бұйрығы «Қазақстан Республикасында пренатальды ультрадыбыстық скрининг жүргізуді ұйымдастыру стандартын бекіту туралы» (тіркеу № 28559).
- ҚР ДСМ-нің 2021 жылғы 26 тамыздағы № ҚР ДСМ-92 бұйрығы — акушерлік-гинекологиялық көмек стандарты (есепке тұру тәртібі осында).
Құжаттардың қазақ тіліндегі толық мәтінін adilet.zan.kz сайтынан оқуға болады.
