Колика — бұл дені сау баланың еш себепсіз ұзақ уақыт жылауы. Бұл жағдай нәресте өмірінің алғашқы 6 аптасында жиі байқалады. Әдетте 3-4 айлығында өздігінен басылады. Жалпы алғанда, колика – бұл нәрестелерде ас қорыту жолдарының жасқа байланысты функционалдық бұзылыстарымен байланысты және ішектің түйіліп ауыруымен сипатталатын жағдай.
Ішек коликасы нәрестенің жылауы, тоқтаусыз шырқырауы, мазасыздануы, күшенуі, бетінің қызаруы, ішінің кебуі сияқты белгілермен білінеді.
Өмірінің алғашқы жартысында балаларда көбінесе асқазан-ішек жолдарының түрлі функционалдық бұзылыстары (регургитация, ішек коликасы, функционалдық диарея және іш қату) байқалады. Ішектің түйілуі немесе колика әртүрлі зерттеулердің нәтижелері бойынша жаңа туған нәрестелердің 55-75 пайызында кездеседі.
Ішектің түйілуі жаңа туған нәрестенің тамақтану және ұйқы тәртібін бұзуы, сондай-ақ жас ата-аналарда эмоционалдық күйзеліс пен мазасыздық тудыруы мүмкін.
Бала өмірінің алғашқы айларында жаңа туған нәрестелер мен сәбилердегі ішек коликасы мәселесін кешенді шешумен педиатр, балалар гастроэнтерологы және невропатологтар айналысады.
Колика себептері
Жаңа туған нәрестелерде ішек коликасының даму механизмі ас қорыту жолдарының моторлық функциясының бұзылуына және ішекте газ түзілуінің көбеюіне байланысты. Бұл жедел жергілікті түйілулер мен ішек қабырғаларының кеңеюіне алып келеді. Жаңа туған нәрестелердегі ішек коликасының негізгі этиологиялық факторлары тікелей баланың өзіне немесе оның анасына байланысты болуы мүмкін.
Жаңа туған нәресте тарапынан асқазан-ішек жолының морфологиялық және функционалдық тұрғыдан жетілмеуі, ас қорыту жолының ферментативті белсенділігінің төмендеуі, тұз қышқылының, лактазаның жетіспеушілігі, ішек микробиоценозының және нейроэндокриндік реттелудің бұзылуы ішек коликасының пайда болуына себеп болады.
Жаңа туған нәрестелерде ішек коликасы ішек құрылымының анатомиялық ерекшеліктері мен жүйке жүйесінің дамуына байланысты пайда болады, бұл жағдай әдетте 12-18 айға дейін созылады.
Баланы емізу техникасы бұзылғанда, бос кеудені немесе сүті аз кеудені емгенде, сондай-ақ шала туған нәрестелер ауаны шамадан тыс көп жұтқанда (аэрофагия), ішек коликасы пайда болады.
Жаңа туған нәрестелерде ферменттік жүйелердің жасқа байланысты және жеке дамымауы мен ішек дисбиозы майлар мен көмірсулардың дұрыс ыдырамауына алып келеді, бұл өз кезегінде газ түзілуін арттырады.
Жаңа туған нәрестелерде ішек коликасының дамуы асқазан-ішек жолдарының моторлық және секреторлық функцияларын реттейтін кейбір заттардың жетіспеушілігімен де байланысты болуы мүмкін. Сондай-ақ, ішек коликасының себебі құрсақта немесе босану кезінде баланың гипоксия мен асфиксияға ұшырауынан болуы мүмкін.
Жаңа туған нәрестенің гестациялық мерзімі мен дене салмағы неғұрлым төмен болса (яғни, шала туу дәрежесі неғұрлым жоғары болса), ішек коликасының даму қаупі соғұрлым жоғары екені анықталған. Шала туған нәрестелерде ішек коликасы әдетте клиникалық тұрғыдан айқынырақ білінеді және ұзағырақ созылады.
Аллергиялық реакциялар (табиғи тамақтандырудан жасанды тамақтандыруға көшу кезіндегі тағамдық аллергияның асқазан-ішек түрі, қоспалардағы тағамдық қоспалардың болуы және т.б.) жаңа туған нәрестелерде ішек коликасын тудыруы мүмкін. Туабіткен кемістіктер (қоян ерін, қасқыр таңдай) де кейде нәрестелерде ішек шаншуының пайда болуына себеп болады.
Жаңа туған нәрестелерде ішек коликасының дамуына түрткі болатын аналық факторлардың қатарында ауыр акушерлік-гинекологиялық анамнез (гестоз), дұрыс емізбеу, емізулі ананың зиянды әдеттері, қосымша тамақтандырудағы қателіктер (ерте кезеңде сиыр сүтін, өте майлы тағамдарды, метеоризмді күшейтетін тағамдарды беру), тамақтандыру тәсілдері (шамадан тыс тамақтандыру, қоспаларды дұрыс дайындамау), отбасындағы эмоционалдық тұрақсыздық және стресс сияқты жайттар негізгі орын алады.
Колика белгілері
Жаңа туған нәрестелерде ішек коликасы ішек құрылымының анатомиялық ерекшеліктері мен жүйке жүйесінің дамуына байланысты пайда болады, бұл жағдай әдетте 12-18 айға дейін созылады.
Баланы тамақтандыру техникасы бұзылған жағдайда, бос емшек немесе баланы сүт жетіспеген жағдайда аз мөлшерде сүтпен емізу, сондай-ақ мерзімінен бұрын туған нәрестелерде ауаны шамадан тыс көп жұту (аэрофагия) байқалып, ішек коликасының пайда болуына әкеледі.
Жаңа туған нәрестелерде ферментативті жүйелер мен ішек дисбиозының жасқа байланысты және жеке дамымауы майлар мен көмірсулардың қалыпты ыдырауына әкеледі, бұл газ өндірісінің артуына әкеледі.
Жаңа туған нәрестелерде ішек коликасының дамуы асқазан-ішек жолдарының моторлық және секреторлық функцияларын реттейтін кейбір заттардың жетіспеушілігімен де байланысты болуы мүмкін. Ішек коликасының себебі босанғанға дейін немесе босану кезінде баладан өткен гипоксия мен асфиксияға байланысты болуы мүмкін.
Жаңа туған нәрестенің жүктілік кезеңі және дене салмағы неғұрлым төмен болса (яғни, мерзімінен бұрын туу көрсеткіші неғұрлым жоғары болса), ішек коликасының даму қаупі соғұрлым жоғары екені анықталды. Шала туылған нәрестелерде ішек коликасы әдетте клиникалық тұрғыдан айқын және ұзаққа созылады.
Аллергиялық реакциялар (табиғи тамақтандырудан жасанды тамақтандыруға көшу кезінде тағамдық аллергияның асқазан-ішек түрі, қоспаларда тағамдық қоспалардың болуы және т.б.) жаңа туған нәрестелерде де ішек коликасын тудыруы мүмкін. Туа біткен ауытқулар (қоян ерін, қасқыр таңдай) да кейде нәрестелерде ішек шаншуының пайда болуына себеп болады.
Жаңа туған нәрестелерде ішек коликасының дамуына түрткі болатын аналық факторлар арасында ауыр акушерлік-гинекологиялық анамнез (гестоз), дұрыс емес емізу, емізуші ананың жаман әдеттері, қосымша тамақтанудағы қателіктер (ерте кезеңде сиыр сүті, өте майлы тағамдар, метеоризмді арттыратын тағамдарды беру), тамақтану әдістері (артық тамақтану, қоспаларды дұрыс дайындамау); отбасындағы эмоционалдық тұрақсыздық және стресс негізгі орын алады.
Колика белгілері
Колика бала өмірінің алғашқы 3-4 аптасында пайда болады да, 4-6 айға дейін, кейде тіпті 3 жасқа дейін созылады. Жаңа туған нәрестелерде ішек коликасының ұстамалары әдетте кенеттен, еш себепсіз, күннің белгілі бір уақытында, көбіне тамақтану кезінде немесе одан кейін басталады.
Ішек коликасының белгілері күніне 3 сағат немесе одан да көпке созылады, аптасына кемінде үш күн қайталанады және қатарынан үш апта бойы жалғасады.
Жаңа туған нәрестелерде ішек коликасы қатты айқайлаумен, шыңғырып жылаумен, баланың мазасыздануымен қатар жүреді, бала аяқтарын бүгіп, ішіне қарай тартады. Сонымен қатар, бет терісінің гиперемиясы (қызаруы), іштің алдыңғы қабырғасының кебуі және керілуі байқалады. Ішек коликасының бір ұстамасы 30 минуттан 3 сағатқа дейін созылуы мүмкін.
Жаңа туған нәрестелерде қатты ішек коликасының салдарынан баланың тәбеті нашарлайды және ас қорыту жүйесінің бұзылыстары, іштің кернеуі, құсу, ашушаңдық және ұйқының бұзылуы пайда болады. Ішек коликасынан арылу жел шыққаннан немесе үлкен дәреттен кейін болады. Ішек коликасы ұстамаларының арасында жаңа туған нәрестенің жалпы жағдайы бұзылмайды, ішін сипап тексергенде ауырсыну сезілмейді, тәбеті жақсы болады, салмақ қосуы жасына сәйкес келеді. Жаңа туған нәрестелерде ішек коликасы іш қату, диспепсия, гастроэзофагеальді рефлюкс сияқты жағдайлармен қатар жүруі мүмкін.
Емдеу
Емдеуді педиатр мен балалар гастроэнтерологы жүргізеді. Әрбір ағза табиғатынан бірегей, сондықтан да емдеу баланың осы жағдайының негізгі себебін жоюға, асқазан-ішек жолдарының моторлық және функционалдық бұзылыстарын түзетуге бағытталады.
Ішек коликасының ұстамалары арасында жаңа туған нәрестенің жалпы жағдайы бұзылмайды, ішті сипағанда ауырсыну сезілмейді, жақсы тәбет сақталады, салмақ қосу жасына сәйкес келеді.
Ішек коликасының кейбір жағдайларының алдын алу үшін бала емізетін ананың диета сақтағаны жөн. Оның ас мәзірінен құрамында сиыр сүті мен сиыр еті бар өнімдер алынып тасталады, майға бай тағамдар, сондай-ақ газ түзілуін арттыратын (шикі және тұздалған көкөністер, жемістер, бұршақ тұқымдастар; жаңа піскен нан және квас), шоколад, тәттілер мен қамыр тағамдарды тұтыну шектеледі.
Әр тамақтандыру алдында баланы 5-10 минутқа ішімен жатқызып, содан кейін ішек жиырылуы мен желдің шығуын жақсарту үшін ішін сағат тілімен ақырын сипау керек. Ішек коликасы пайда болған кезде баланы тыныштандыру үшін жаңа туған нәрестенің ішін жылы жаялықпен жылытуға немесе баланы қолға көтеруге болады, сондай-ақ іштің алдыңғы қабырғасын анасының ішіне тигізіп ұстау да пайдалы.
Аэрофагияның алдын алу үшін тамақтандыру техникасын қадағалау, дұрыс қалыпта емізуге тырысу, емізік соруды шектеу, тамақтанғаннан кейін 10-15 минут бойы баланы тік қалыпта ұстау, ал қоспамен тамақтандырғанда, сәйкес келетін қоспаны дұрыс таңдау маңызды. Егер балада тағамдық аллергияның асқазан-ішек түрі байқалса, ақуыз гидролизаты (казеин немесе сарысу) негізіндегі қоспаларға, ал лактаза жетіспеушілігі байқалса, құрамында лактозасы аз немесе лактозасыз қоспаларға көшеді.
Жаңа туған нәрестелерде, әсіресе шала туған сәбилерде ішектің шырышты қабатының нәзіктігіне байланысты нұсқауларсыз балауыздар (свеча) мен клизмаларды жиі қолдану дұрыс емес.
Колика айқын білінген жағдайда, жел шығаратын және босаңсытатын фитотерапиялық өнімдер (фенхель, түймедақ, жалбыз, аскөк) ұсынылуы, сондай-ақ дәрігер тарапынан құрамында симетиконы бар препараттар, спазмолитиктер, сорбенттер тағайындалуы мүмкін. Дисбактериозды түзету мақсатында пробиотиктер қолданылады.
Ішек коликасының кейбір жағдайларын бала емізетін ананың диетасын сақтау арқылы алдын алуға болады. Оның ас мәзірінен сиыр сүті мен сиыр еті бар өнімдер алынып тасталады, майға бай тағам өнімдері, сондай-ақ газ өндірісінің артуына әкелетін (шикі және тұздалған көкөністер, жемістер, бұршақ өнімдері; жаңа нан және квас), шоколад, тәттілер мен қамырлы тағамдарды тұтыну шектеледі.
Әрбір тамақтанудан бұрын баланы 5-10 минутқа ішіне жатқызып, содан кейін ішек қозғалысы мен газ шығаруды жақсарту үшін ішті сағат тілімен аздап сипап тұрады. Ішек коликасы пайда болғанда баланы тыныштандыру үшін жаңа туған нәрестенің ішін жылы киіммен жылытуға немесе баланы қолыңызбен көтеруге болады және іштің алдыңғы қабырғасын анасының ішіне басып тұру да пайдалы.
Аэрофагияның алдын алу үшін тамақтандыру техникасын сақтау, дұрыс қалыпта емізуге ұмтылу, сорғыштардың соруын шектеу, тамақтанғаннан кейін 10-15 минут бойы баланы тік қалыпта ұстап тұру, қоспамен тамақтанғанда, сәйкес келетін қоспаны дұрыс таңдау маңызды. Егер балада тағамдық аллергияның асқазан-ішек түрі байқалса, ақуыз гидролизаты (казеин немесе сарысу) негізіндегі қоспаларға, ал лактаза жетіспеушілігі байқалса, төмен лактозалы немесе лактозасыз қоспаларға ауысады.
Жаңа туылған нәрестелерде, әсіресе шала туылған нәрестелерде ішек шырышты қабатының әлсіздігіне байланысты көрсеткіштерсіз шамдар мен клизмаларды жиі қолдану мақсатқа сай емес.
Елеулі дәрежеде анықталған колика жағдайында газ шығаратын және босаңсытатын фототерапиялық өнімдер (арпа, түймедақ, жалбыз, укроп) ұсынылуы және дәрігер тарапынан симетикон құрамды препараттар, спазмолитиктер, сорбенттер тағайындалуы мүмкін. Дисбактериозды түзету мақсатында пробиотиктер қолданылады.
